ئەگەر ئێران گەرووی هورمز دابخات چی ڕوودەدات؟

داخستنی گەرووی هورمز (Strait of Hormuz) هەمیشە وەک "بژاردەی ئەتۆمی" لە ستراتیژیی سەربازیی ئێراندا سەیر دەکرێت. ئەم شوێنە یەکێکە لە گرنگترین خاڵە ستراتیژییەکانی جیهان کە نزیکەی 20% بۆ 30%$ی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت.

لێرەدا شرۆڤەی سیناریۆکان و ستراتیژیی ئێران دەکەین:

١. ستراتیژیی "بەرگریی ناهاوتا" (Asymmetric Warfare)

ئێران دەزانێت کە ناتوانێت لە ڕووی تەکنەلۆژیای دەریاییەوە ڕکابەری هێزی دەریایی ئەمریکا بکات، بۆیە پەنا دەباتە بەر ئەم ڕێگایانە:
•بەکارهێنانی مینە دەریاییەکان: چاندنی سەدان مینی دەریایی لە شوێنە تەسکەکانی گەرووەکە کە دەبێتە هۆی پەکخستنی تەواوی هاتووچۆی کەشتییە زەبەلاحەکان.
•بەلەمی خێرا (Swarm Tactics): بەکارهێنانی سەدان بەلەمی بچووکی چەکدار کە بە کۆمەڵ هێرش دەکەنە سەر کەشتییە جەنگییە گەورەکان.
•درۆن و مووشەکی کەناراو: جێگیرکردنی سەکۆی مووشەکی لە کەناراوە بەردەڵانەکانی ئێران کە ئاراستەکردنیان بەرەو ناو گەرووەکە ئاسانە.

٢. سیناریۆکانی داخستن
داخستنی گەرووەکە تەنیا بە مانای دانانی "بەربەست" نایەت، بەڵکو بەم شێوەیانە دەبێت:

سیناریۆ و ئاستی مەترسی ئەنجامە ئەگەرییەکان

داخستنی تەواوەتی زۆر بەرز: هەڵگیرسانی جەنگێکی گشتگیر و دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی نێودەوڵەتی.
هێرشی پچڕپچڕ: ناوەند بەرزبوونەوەی نرخی دڵنیایی (Insurance) و کەمبوونەوەی هاتووچۆ.
پشکنینی کەشتیەکان: نزم دروستکردنی فشارو نیشاندانی دەسەڵاتی یاسایی بەسەر گەرووەکەدا.

٣. ئاستەنگەکانی بەردەم ئێران
ئێران خۆشی ڕووبەڕووی چەند کێشەیەک دەبێتەوە ئەگەر گەرووەکە دابخات:

•خۆکوشتنی ئابووری: ئێران خۆی پشتی بە هەناردەکردنی نەوت و هاوردەکردنی کاڵا بەستووە لەو گەرووەوە؛ داخستنی واتە بڕینی شادەماری ئابووری خۆشی.
•وەڵامی سەربازی جیهانی: نەک تەنیا ئەمریکا، بەڵکو وڵاتانی وەک چین (کە کڕیاری سەرەکی نەوتی ناوچەکەیە) دەکەونە دژایەتی ئێران.
•ڕێڕەوە جێگرەوەکان: وڵاتانی کەنداو (وەک سعودیە و ئیمارات) خەریکی پەرەپێدانی بۆری نەوتن کە ڕاستەوخۆ دەگاتە دەریای سوور یان دەریای عەرەب بۆ ئەوەی هورمز تێپەڕێنن.

٤. ئامانجی کۆتایی ئێران چییە؟
ستراتیژیی ڕاستەقینەی ئێران **"هەڕەشەکردن بە داخستن"**ە نەک خودی داخستنەکە. تاران ئەم کارتە وەک ئامرازێکی فشار بەکاردەهێنێت بۆ:

1.کۆتاییهێنان بە سزاکانی سەر نەوتی وڵاتەکەی.
2.ڕێگریکردن لە هەر هێرشێکی سەربازی بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی.
3.سەپاندنی هەژموونی خۆی وەک هێزی یەکەمی کەنداو.
تێبینی: زۆربەی شرۆڤەکاران پێیان وایە داخستنی هورمز دواین بژاردەی ئێران دەبێت تەنیا لە کاتێکدا کە هەست بکات دەسەڵاتەکەی لە لێواری ڕووخانی تەواوەتیدایە.

ئێران گەرووی هورمز دابخات چی ڕوودەدات؟

داخستنی گەرووی هورمز تەنیا ڕووداوێکی ناوچەیی نابێت، بەڵکو وەک "بومەلەرزەیەکی سیاسی و ئابووری" لە جیهاندا دەنگ دەداتەوە. ئەگەر ئێران ئەم بڕیارە بدات، جیهان ڕووبەڕووی ئەم دەرەنجامانە دەبێتەوە:

١. تەقینەوەی نرخی نەوت و وزە
گەرووی هورمز گرنگترین شا دەماری وزەی جیهانە.

•بەرزبوونەوەی نرخ: پێشبینی دەکرێت نرخی هەر بەرمیلێک نەوت بە شێوەیەکی خێرا بگاتە سەرووی $150 بۆ $200 دۆلار.
•قەیرانی گاز: تەنیا نەوت نییە، بەڵکو بڕێکی زۆری گازی سروشتی شلکراوە (LNG)ی قەتەر لەوێوە تێپەڕ دەبێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆی تاریکبوونی بەشێکی ئەوروپا و ئاسیا.

٢. جەنگێکی دەریایی گشتگیر
داخستنی گەرووەکە بە "ڕاگەیاندنی جەنگ" دادەنرێت.

•دەستێوەردانی ئەمریکا: کەشتیگەلی پێنجەمی ئەمریکا کە بنکەکەی لە بەحرەینە، ڕاستەوخۆ دەستوەردان دەکات بۆ کردنەوەی ڕێڕەوەکە.
•بەریەککەوتنی سەربازی: شەڕەکە تەنیا لەناو ئاودا نامێنێتەوە، بەڵکو دەبێتە هۆی بۆردومانکردنی بنکە مووشەکی و دەریاییەکانی ناوخۆی ئێران لەلایەن هاوپەیمانانەوە.

٣. پەککەوتنی بازرگانی جیهانی
جگە لە وزە، ئەم گەرووە ڕێڕەوی سەرەکی کاڵا بازرگانییەکانیشە.

•کێشەی گواستنەوە: تێچووی دڵنیایی (Insurance) بۆ کەشتییەکان لە ناوچەکەدا هێندە بەرز دەبێتەوە کە هیچ کۆمپانیایەک ناوێرێت کەشتی بنێرێتە کەنداو.
•کاریگەری لەسەر چین: چین گەورەترین کڕیاری نەوتی ناوچەکەیە؛ داخستنی گەرووەکە ئابووری چین تووشی شۆک دەکات و ئەمەش پەیوەندییەکانی تاران و پەکین تێکدەدات.

٤. ئایا ئێران دەتوانێت گەرووەکە بە داخراوی بهێڵێتەوە؟
لە ڕووی سەربازییەوە، ئێران دەتوانێت بۆ ماوەیەکی کاتی (چەند ڕۆژێک یان هەفتەیەک) هاتووچۆ پەکبخات، بەڵام:

•پاککردنەوەی مینەکان: هێزی دەریایی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوویان بۆ پاککردنەوەی مینە دەریاییەکان هەیە.
•باجە قورسەکە: ئێران خۆشی دەبڕێتەوە لە جیهان، چونکە تاکە ڕێگەی هەناردەی نەوتەکەی دەگیرێت.

گەروی هورمز گرنگییەکەی چییە؟

گەرووی هورمز تەنیا ڕێرەوێکی ئاوی ئاسایی نییە، بەڵکو بە "شا دەماری ئابووری جیهان" دادەنرێت. ئەم گەرووە بچووکە کە لە نێوان ئێران و عوماندایە، کلیلی سەقامگیری بازاڕی وزەی جیهانییە.

لێرەدا گرنگترین خاڵەکانی بایەخی ئەم گەرووە دەخەینە ڕوو:

١. گوزەرگەی سەرەکی نەوت

نزیکەی **٢٠٪ بۆ ٣٠٪**ی تەواوی نەوتی جیهان کە بە دەریا دەگوازرێتەوە، لەم گەرووەوە تێپەڕ دەبێت.
ڕۆژانە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و بەرهەمە پاڵاوتاوەکان لەم ڕێگەیەوە دەچنە دەرەوە.
زۆربەی نەوتی وڵاتانی (سعودیە، عێراق، ئیمارات، کوێت و ئێران) لێرەوە ڕەوانەی بازاڕەکانی ئاسیا، ئەوروپا و ئەمریکا دەکرێت.

٢. سەرچاوەی گازی سروشتی (LNG)

ئەم گەرووە تەنیا بۆ نەوت نییە، بەڵکو نزیکەی ٢٠٪ی گازی سروشتی شلکراوەی جیهان (بە تایبەت گازی قەتەر) لێرەوە تێپەڕ دەبێت. هەر کێشەیەک لەم گەرووەدا دروست بێت، دەبێتە هۆی کوژانەوەی کارەبا و پەککەوتنی پیشەسازی لە زۆر وڵاتی جیهاندا.

٣. جوگرافیایەکی هەستیار و تەسک

گرنگییەکی تری هورمز لە "تەسکی"یەکەیدایە:

پانی گەرووەکە لە هەندێک شوێندا تەنیا ٣٣ کیلۆمەترە.

ڕێڕەوی کەشتییەکان بۆ هاتن و چوون زۆر تەسکە (هەر ڕێڕەوێکیان تەنیا نزیکەی ٣ کیلۆمەتر پانە).

ئەم تەسکییە وای کردووە کە هەر جۆرە تێکچوونێکی ئەمنی یان سەربازی بە ئاسانی هاتووچۆ پەکبخات.

٤. بایەخی جیۆپۆلەتیکی

هورمز ناوچەی ململانێی هێزە گەورەکانە:

بۆ ئێران: وەک کارتێکی فشاری بەهێز بەرامبەر ئەمریکا و ڕۆژئاوا بەکاری دەهێنێت.

بۆ ئەمریکا: پاراستنی ئاسایشی ئەم گەرووە بەشێکە لە ئاسایشی نەتەوەیی خۆی بۆ دابینکردنی وزە بۆ هاوپەیمانەکانی.

بۆ چین و ئاسیا: زۆرترین نەوتی ئەم ناوچەیە بەرەو چین، ژاپۆن، کۆریای باشوور و هیندستان دەچێت، بۆیە هەرەشە لەسەر هورمز واتە هەرەشە لەسەر گەشەی ئابووری ئاسیا.

کورتەیەک لە ژمارەکان:

قەبارەی نەوتی ڕۆژانە ~٢٠.٥ ملیۆن بەرمیل
پانی تەسکترین شوێن ٢١ میل (٣٣ کم)
کڕیارە سەرەکییەکان چین، ژاپۆن، هیندستان، کۆریای باشوور