نەتەوایەتی و کوردایەتی لای شێخ ئەحمەد کاکە مەحمود

لە ئێستا بە هۆی دۆخی کورد و بە تایبەت ڕۆژئاوای کوردستان ئاڵۆزییەک لە بۆچوونەکاندا دروست کراون بەوەی هەندێ کەس شەرم دەکەن پشتیوانی کورد بکەن و هەندێکیشی وا لێک دەدەنەوە پشتیوانیکردنی کورد و رۆژئاوای کوردستان پشتیوانی کردنی حزبێک یا لایەنێکی دیاریکراوە.

تەنانەت لە ناو زانایانی ئایینی و گروپ و لایەنە ئیسلامیەکانی کوردستانیش دابەشبوونێک بۆ ئەو بابەتە هەیە.. بۆیە پێم باش بوو لە 19 هەمین ساڵیادی وەفاتی جەنابی شێخ ئەحمەد کاکە مەحمودی باوکم بەر ڕەحمەتی خوا بکەوێت کورتەیەکی پێویست لەبارەی دیدی نەتەوایەتی و کوردایەتی لای شێخ ئەحمەد کاکە مەحموود بخەمە ڕوو.

تێڕوانینی شێخ ئەحمەد کاکە مەحمود بۆ مەسەلەی نەتەوایەتی و کوردایەتی تێڕوانینێکی تایبەت بوو تێیدا هەوڵی دەدا لە نێوان "ناسنامەی ئیسلامیی" و "مافە نەتەوەییەکان"دا هاوسەنگییەک دروست بکات.

تێڕوانینی شێخ ئەحمەد بۆ نەتەوایەتی لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا دەخەمە ڕوو:

١. نەتەوایەتی لە چوارچێوەی شەرعدا
شێخ ئەحمەد پێی وابوو خۆشویستنی گەل و نەتەوە و هەوڵدان بۆ ڕرزگارکردنیان نەک هەر پێچەوانەی ئیسلام نییە، بەڵکو ئەرکێکی شەرعییە. ئەو نەتەوایەتییەی بەو مانایە بەکاردەهێنا کە ستەم لەسەر کورد نەمێنێ و وەک هەر گەلێکی تر خاوەنی مافی خۆی بێت، بەو مەرجەی نەگاتە ئاستی "شۆفێنیزم" یان پەرستنی نەتەوە لەسەر حیسابی ئایین.

٢. چەمکی "نەتەوەی ستەملێکراو"
 هەمیشە جەختی لەوە دەکردەوە کورد نەتەوەیەکی مەزڵوومە لە نووسین و وتارەکانیدا، ڕەخنەی توندی لەو دەوڵەت و دەسەڵاتە "ئیسلامییانە" دەگرت کە بە ناوی ئایینەوە ستەمیان لە کورد کردووە، پێی وابوو ئیسلامیی ڕاستەقینە نەک تەنیا ڕێگر نییە لە مافی کورد، بەڵکو دەبێت ببێتە پاڵپشت بۆ بەدەستهێنانی ئەو مافانە.

٣. ڕەخنە لە نەتەوایەتیی عەلمانی
شێخ ئەحمەد کاکە مەحموود لەگەڵ ئەوەی پشتگیری دۆزی کوردی دەکرد، بەڵام ناکۆک بوو لەگەڵ ئەو ڕەوتە نەتەوەییانەی کە دەیانویست ئایین لە سیاسەت و ناسنامەی نەتەوەیی جیا بکەنەوە ئەو پێی وابوو:
کوردایەتی بەبێ ئیسلامەتی سەرکەوتوو نابێت.
جیاکردنەوەی کورد لە ئایینەکەی، لاوازکردنی پێگەی کوردە لە ناوچەکەدا.

٤. یەکێتیی نەتەوەیی
لە کاتی شەڕی ناوخۆ و ململانێ سیاسییەکاندا، هەمیشە بانگەشەی بۆ یەکڕیزی نەتەوەیی دەکرد، لەو بڕوایەدا بوو کە دوژمنانی کورد جیاوازی لە نێوان ئیسلامیی و عەلمانیی کورددا ناکەن، بۆیە دەبێت کورد وەک یەک نەتەوە بەرگری لە بوونی خۆی بکات.

پوختەی دیدگای شێخ ئەحمەد کاکە مەحممود:

"ئێمە وەک کورد دەبێت موسوڵمان بین و وەک موسوڵمانیش دەبێت خزمەتی گەلی خۆمان بکەین."
هەمیشە هەوڵی دەدا مۆدێلێک نیشان بدات تێیدا کوردبوون و موسوڵمانبوون تەواوکەری یەکتر بن، نەک دژ بەیەک بن. کتێب و وتارەکانی (کە ئێستا لە ماڵپەڕی تایبەتی خۆی و ئەرشیفەکانیدا هەن) گەواهیدەری ئەو ڕەوتە فیکرییەن.

شێخ ئەحمەد کاکە مەحموود، هەم وەک کەسایەتییەکی ئایینی و هەم وەک سەرکردەیەکی سیاسی، هەڵوێستی زۆر ڕوون و توندی هەبوو بەرامبەر ئەو کارەساتانەی بەسەر گەلی کورددا هاتن، بەتایبەت کیمیابارانی هەڵەبجە و ڕاپەڕینی گەلی کورد.

١. هەڵوێستی بەرامبەر کیمیابارانی هەڵەبجە (١٩٨٨)

بۆ شێخ ئەحمەد، کارەساتی هەڵەبجە تەنها خەمێکی نەتەوەیی نەبوو، بەڵکو بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگر بوو لەسەر "دکتاتۆرییەتی بەعس" کە بە ناوی ئایین و نەتەوەوە (عەرەب) تاوان دژی مرۆڤایەتی ئەنجام دەدات.

 * ڕیسواکردنی بەعس: ئەو لەو کاتەدا لە ڕێگەی ڕادیۆ و بڵاوکراوەکانی بزووتنەوەی ئیسلامییەوە، جەختی لەوە دەکردەوە کە ڕژێمی بەعس "ڕژێمێکی دژە ئایین و دژە مرۆڤە".

 * بانگەواز بۆ جیهانی ئیسلامی: یەکێک لە کارە هەرە دیارەکانی، ڕەخنەگرتن بوو لە بێدەنگیی زانایانی ئاینیی جیهانی ئیسلامی، پێی وابوو بێدەنگی بەرامبەر کیمیابارانی هەڵەبجە شەرعییەت دانە بە زاڵم، و دەیفەرموو: "چۆن دەکرێت موسڵمان بیت و بەرامبەر قڕکردنی نەتەوەیەکی موسڵمان بێدەنگ بیت؟"

٢. ڕۆڵی لە ڕاپەڕینی مەزنی ١٩٩١

لە کاتی ڕاپەڕیندا، شێخ ئەحمەد کاکە مەحمود و بزووتنەوەکەی ڕۆڵێکی مەیدانییان گێڕا، تێڕوانینی ئەو بۆ ڕاپەڕین وەک "هەستانەوەی نەتەوەیەکی ستەملێکراو" بوو:

 * یەکخستنی گوتاری ئایینی و نەتەوەیی: لە ڕۆژانی ڕاپەڕیندا، وتارەکانی شێخ ئەحمەد هاندەرێکی گەورە بوون بۆ خەڵک و ڕاپەڕینی وەک "جیهاد" دژی ستەمکار دەبینی.

 * بەشداری مەیدانی: هێزەکانی بزووتنەوەی ئیسلامی لەژێر چاودێری ئەودا بەشێکی سەرەکی بوون لە ڕزگارکردنی شارو شارۆچکەکان (بەتایبەت ناوچەی هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور).

 * دوای ڕاپەڕین: کاتێک بەرەی کوردستانی پێکهات، شێخ ئەحمەد لایەنگرێکی سەرسەختی پاراستنی قەوارەی هەرێمی کوردستان بوو و پێی وابوو ئەم دەستکەوتە بەرەنجامی خوێنی شەهیدانە و نابێت بە شەڕی ناوخۆ بەفیڕۆ بدرێت.

خاڵی جەوهەری لە هەڵوێستەکانیدا:

شێخ ئەحمەد هەمیشە دەیفەرموو: "کوردایەتییەک کە ئیسلامەتی تێدا نەبێت، بێ بەرەکەتە، و ئیسلامەتییەکیش کە خزمەتی کوردی تێدا نەبێت، تێگەیشتنێکی ناتەواوە بۆ ئایین."

لە ڕووداوی هەڵەبجەدا بۆ جیهانی سەلماند کە کورد قوربانییە، و لە ڕاپەڕینیشدا سەلماندی کە ئیسلامییەکانی کورد بەشێکی دانەبڕاون لە خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی.

کتێب و نووسینەکانی شێخ ئەحمەد کاکە مەحموود، بە تایبەتی نامیلکە بانگەوازییەکانی، کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر گەنجانی دەیەی هەشتا و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو هەبوو، توانی جۆرە تێگەیشتنێک بچێنێت کە بۆ گەنجی ئەو سەردەمە هەم "نوێ" بوو، هەم "قەناعەتپێکەر".

کاریگەرییەکانی لەم چەند خاڵەدا دەبینرایەوە:

١. کۆتاییهێنان بە "دوانەیی" نێوان ئایین و نەتەوە
پێشتر وا بڵاوکرابووەوە کە ئەگەر "نەتەوەیی" بیت دەبێت دژی "ئایین" بیت، یان بەپێچەوانەوە، شێخ ئەحمەد کاکە مەحمود لە نووسینەکانیدا ئەم دیوارەی ڕوخاند ئەو بە گەنجانی دەوت: "دەتوانیت لە هەمان کاتدا پێشمەرگەیەکی دڵسۆزی کورد و موسڵمانێکی پابەند بیت." ئەوەش وایکرد گەنجان هەست بە کەمی نەکەن لە بەرامبەر دروشمە نەتەوەییە عەلمانییەکاندا.

٢. گۆڕینی دیدگای "شەهید" لای گەنجان
شێخ ئەحمەد لە نووسینەکانیدا چەمکی شەهیدبوونی لە پێناو خاکدا گرێدایەوە بە پاداشتی خواییەوە، ئەوەش کاریگەرییەکی دەروونی گەورەی هەبوو؛ گەنجانی هان دەدا کە بۆ بەرگری لە کوردستان نەترسن، چونکە پێی وابوو هەر کوردێک لە دژی ستەمی بەعس بکوژرێت، شەهیدی ڕێگەی خودایە، ئەمە جۆرێک لە "حەماسەتی ئایینی" بەخشی بە خەباتی نەتەوایەتی.

٣. وەڵامدانەوەی توند بۆ "تەعریب"
لەو سەردەمەدا ڕژێمی بەعس ئایەتەکانی قورئانی بۆ مەبەستی سیاسی و عەرەباندن (وەک ئەنفال) بەکاردەهێنا، شێخ ئەحمەد لە ڕێگەی نووسینەکانیەوە بۆ گەنجانی ڕوونکردەوە کە ئەوە تەحریفی ئایینە. ئەو نیشانی دان کە قورئان دان بە جیاوازی زمان و نەتەوەکاندا دەنێت:

وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ (الروم: ٢٢)
ئەم ئایەتە بووە بنەمایەک لای گەنجان بۆ ئەوەی بزانن پاراستنی زمانی کوردی ئەرکێکی ئایینییە.

٤. دروستکردنی لۆژیکی "مانەوە"
لە کتێبەکانیدا، گەنجانی فێری ئەوە دەکرد کە کورد ئەگەر ئایینەکەی لێ بسەنرێتەوە، لە ناو نەتەوە گەورەکانی ناوچەکەدا (عەرەب، تورک، فارس) دەتوێتەوە. بۆیە دەیفەرموو: "ئیسلام پارێزەری ناسنامەی کوردە." ئەم دیدگایە وای کرد گەنجان ئایین وەک قەڵغانێک بۆ پاراستنی نەتەوەکەیان ببینن.

کتێبەکانی شێخ ئەحمەد بەرەحمەت بێت، وایان کرد نەوەیەک دروست بێت "موسوڵمانێکی کوردستان - پەروەر" بێت. ئەو ڕێگەی لێ گرتن کە بەرەو توندڕەوییەک بڕۆن نەتەوەکەی خۆیان فەرامۆش بکەن، یان بەرەو عەلمانییەتێک بڕۆن کە واز لە ناسنامە ئایینییەکەیان بهێنن.

شێخ ئەحمەد کاکە مەحموود لە نووسین و وتارەکانیدا پەنای بۆ کۆمەڵێک دەقی شەرعی دەبرد تاوەکو بسەلمێنێت کە دۆزی کورد و مافە نەتەوەییەکان نەک هەر ڕەوان، بەڵکو بەشێکن لە حیكمەتی خودا لە دروستکردنی مرۆڤایەتیدا.

لێرەدا دیارترین ئەو دەقانە دەخەینە ڕوو کە ئەو زۆر جەختی لێ دەکردنەوە:

١. ئایەتی جیاوازیی زمان و ڕەنگ (بەڵگەی بوونی نەتەوە)
ئەم ئایەتە لای ئەو "دەستووری نەتەوایەتی" بوو لە ئیسلامدا:
وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ... (سورة الروم: ٢٢)

شێخ دەیفەرموو: "خودا خۆی دەفەرموێت جیاوازی زمان (وەک زمانی کوردی) یەکێکە لە نیشانە گەورەکانی دەسەڵاتی من." کەواتە هەر کەسێک هەوڵی سڕینەوەی زمانی کوردی یان عەرەباندنی کورد بدات، لە ڕاستیدا دژایەتی نیشانەکانی خودا دەکات.

٢. ئایەتی ناسنامە و ناسین (نەک توانەوە)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا... (سورة الحجرات: ١٣)

شێخ ئەحمەد جەختی دەکردەوە خودا فەرموویەتی "ببنە گەل و هۆز (شعوباً وقبائل)" بۆ ئەوەی یەکتر بناسن، نەک یەکتر بسڕنەوە. ئەو دەیگوت ئیسلام نایەوێت کورد ببێتە عەرەب، بەڵکو دەیەوێت وەک "کوردێکی موسڵمان" لەگەڵ نەتەوەکانی تردا بژی.

٣. فەرموودەی "خۆشویستنی نیشتمان"
هەرچەندە فەرموودەی "حب الوطن من الإیمان" لە ڕووی سەنەدەوە مشتومڕی لەسەرە، بەڵام شێخ ئەحمەد وەک مانا و چەمک زۆر جەختی لێ دەکردەوە.

 دەیفەرموو پێغەمبەر (د.خ) کاتێک لە مەککە دەرچوو بە خەمناکییەوە سەیری دەکرد و دەیفەرموو: "ئەگەر قەومەکەم دەریان نەکردبام، جێم نەدەهێشتی." شێخ ئەحمەد دەیوت: "ئەمە بەڵگەیە مرۆڤ دەبێت خاکی خۆی و شوێنی باوباپیرانی خۆی خۆش بوێت و بەرگری لێ بکات."

٤. فەرموودەی دژایەتی "عەسەبییەت" (بۆ ڕەخنە لە بەعس)
پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: «ليس منا من دعا إلى عصبية» (لە ئێمە نییە کەسێک بانگەشە بۆ دەمارگیری نەتەوەیی بکات).
 ئەو ئەم فەرموودەیەی دژی ڕژێمی بەعس بەکاردەهێنا، دەیوت ئەوانەی بە ناوی "عەرەبچێتی" و "نەتەوەی سەردەست"ەوە ستەم لە کورد دەکەن، ئەوە ئەوانن تووشی "عەسەبییەت" بوون و لە ئیسلام دوورکەوتوونەتەوە، نەک ئەو کوردەی داوای مافی خۆی دەکات.

جەنابی شێخ بەرەحمەت بێت بە گەنجانی دەفەرموو و روونی دەکردەوە: کوردایەتی بۆ ئێمە "عەبایەکی ڕەش" نییە بۆ داپۆشینی تاوان، بەڵکو "ئەرکێکی شەرعییە" بۆ ڕەتکردنەوەی ستەم، پێی وابوو هەر کوردێک لەسەر خاکی خۆی و بۆ پاراستنی مافی گەلەکەی بکوژرێت، بەپێی فەرموودەی (من قتل دون مظلمته فهو شهيد) بە شەهید ئەژمار دەکرێت.

یەکشەممە 25/1/2026 نۆزدە ساڵە جەنابی شێخی باوکم وەفاتی کردووە خوای گەورە لێی خۆش بێت و بەهەشتی بەرین جێگای بێت ان شااللە.. هەمیشە وا فێری کردووین دین و کورد و کوردستان و خاک و وڵاتمان خۆش بووێت بۆیە لەم ساڵیادەیدا ئەم دید و تێڕوانینانەیم باس کرد چونکە بەراستی کۆمەڵگە و گەلی کورد پێویستی بەم جۆرە زانا و دانایانەیە کە بەداخەوە دووبارەبوونەوەیان ئەستەمە.